سرمايه مسئول نخواهد بود . نوعى مضاربه كه به سرمايه مزد داده شود : ولى در ربا مزد در عوض كار قطعى سرمايه نيست ( 1 ) ، حتى مشروط به بقا و ادامه وجود سرمايه هم نيست . سرمايه چه كارى بكند و چه نكند مزد قطعى خود را مىخواهد بگيرد ، و باز سرمايه چه در جريان كار ضربه ببيند يا نبيند مزد خود را مىگيرد بلكه فرضاً خودش ضربه ببيند ، ترميم شده بايد به صاحبش رد شود . رباى توليدى تسلط مطلق سرمايه بر كار است : اين امور است كه تسلط سرمايه را بر كار اثبات مىكند و قدرت اقتصادى را در اختيار سرمايه قرار مىدهد . كما اينكه در شرايط كارگرى و كارخانه دارى اگر سرمايه دار ملزم باشد كه مزد كارگر را به هر حال چه كار بكند و چه نكند بدهد ، ضررهاى وارد بر بدن كارگر را جبران كند و به اصطلاح او را در مقابل بيماريها بدون كسرى از مزد او بيمه كند ، بعلاوه در آخر مدت او را جوان كند يعنى نيروهاى تلفشده او را جبران كند ، بلكه اگر بميرد دومرتبه زنده شده او را به او تحويل دهد ، در اين صورت برد با كارگر است و كارخانه در استخدام كارگر قرار گرفته است و هرگز براى كارخانه دار چنين كارخانه دارى صرف نمىكند ، گذشته از اينكه چنين چيزى عملًا امكانپذير نيست ( 2 ) . ربا ظالمانه ترين شكل رابطه سرمايه و كار است : پس از نظر اينكه شكل رابطه سرمايه و كار نبايد به نحوى باشد كه نفوذ و قدرت و امتيازات بيشتر را به سرمايه بدهد بلكه يا بايد لااقل همترازوى يكديگر باشند و يا بايد قدرت كارگر بيشتر باشد ، ربا ظالمانه ترين شكل رابطه سرمايه و كار است . يك انسان از نظر اقتصادى چقدر ارزش دارد ؟ : اما اينكه چقدر سرمايه مساوى است با چقدر كار ، بايد ديد كه ارزش يك انسان چقدر است و ارزش ثروت چقدر است . ثروتى كه

--> ( 1 ) . و اما مزد قطعى به سرمايه دادن در حالى كه عامل مسئول خود سرمايه نباشد و ضررش متوجه مالك باشد نوعى مضاربه اجاره است كه شرعاً محل اشكال است و بايد مراجعه شود . ( 2 ) . اساساً به حكم شرافت ذاتى و تقدم طبيعى انسان بر اثر خود ، انسان بايد بر سرمايه تقدم داشته باشد . معنى ندارد كه ارزش يك انسان مساوى باشد با ارزش آن سرمايه اى كه قادر است آن را به جريان بيندازد .